Protexe os teus ollos
Observar o Sol sempre entraña un risco, pois a gran cantidade de radiación que emite a diversas lonxitudes de onda (principalmente do infrarroxo ao ultravioleta) pode danar permanentemente a vista, producindo mesmo cegueira. Como regra xeral nunca se debe observar o Sol directamente, nin con aparellos nin con filtros nin a simple vista. A retina pode queimarse ou cegarse parcialmente sen aviso, pois non produce sensación de dor. O dano pode ser instantáneo e irreparable se a observación se fai cun aparello: quen non viu arder un papel posto tras unha lupa?; pois da mesma maneira que unha lupa, actúan a maior parte de aparellos que concentran luz mediante lentes: prismáticos, cámaras fotográficas, gafas, telescopios, etcétera.
O dito refírese tanto ao Sol sen eclipsar como ao Sol eclipsado parcialmente ou a un eclipse anular: a cantidade de radiación que chega do 1% da superficie do Sol é suficiente para danar a vista. Isto pode comprobarse cun sinxelo cálculo. O 1% da superficie do Sol emite 5 magnitudes menos que o Sol enteiro, o que equivale a unha luminosidade de 4.000 lúas cheas concentrada nunha rexión de 3' de tamaño, cuxa imaxe no ollo ocupa só uns poucos receptores de luz, os cales serán danados permanentemente, aínda que non así os receptores veciños.
Gafas de eclipse e outros filtros
As denominadas “gafas de eclipse” (adquiridas en tendas especializadas e planetarios) están deseñadas para observar o Sol con seguridade durante períodos curtos de tempo, ben inferiores ao minuto. Deben usarse só se se atopan en bo estado, sen raiaduras, perforacións, golpes, roturas nin dobras. Convén probalas antes mirando unha lámpada de incandescencia.
Se precisas adquirir unhas lentes para observar o eclipse, nos puntos de venda do CNIG e a súa Tenda Virtual están á venda unhas lentes que che permitirán observar, sen risco, eclipses e manchas solares.
Fálase moito do uso de filtros para a observación do Sol. Hai filtros profesionais para iso, que poden ser usados con seguridade. A súa desvantaxe é que poden ser caros, pero hai razóns moi importantes para isto. En primeiro lugar, reducen a cantidade de luz na medida adecuada para ser utilizada polo ollo humano. En segundo lugar, reducen a luz de todas as lonxitudes de onda (do infravermello ao ultravioleta), tendo especial coidado en filtrar adecuadamente as radiacións máis nocivas para o ollo humano. Deben reducir como mínimo nun factor de 30.000 (trinta mil!) a radiación visible do Sol, o que reduce o seu brillo ao dunha lúa en cuarto crecente. O infravermello próximo (ata 1,4 micrómetros) redúcese varios centos de veces.
Os filtros “caseiros” son totalmente desaconsellables. Usáronse desde películas veladas ata vellos disquetes tipo floppy, pasando por radiografías, lentes de sol, CDs, cristais afumados, lentes de soldador, filtros baratos para prismáticos e telescopios... De todos eles o único razoable son os vidros ou filtros de soldador de alto grao (de 12 a 14), aínda que as súas calidades ópticas poden deixar moito que desexar. Os demais ou ben non filtran a radiación no factor requirido ou ben non filtran adecuadamente todo o rango de lonxitudes de onda ao que responde o ollo humano. Como caso anecdótico do perigo que supoñen estes sistemas caseiros está o das películas veladas ao sol (e despois reveladas) de fotografía en branco e negro: antigamente contiñan suficiente cantidade de prata como para dar lugar a un filtro «razoable» (dobrando varias veces a película sobre si mesma), pero na actualidade algunhas utilizan tintes en lugar de prata, co que perderon todo o seu poder protector como filtro solar; habería que comezar asegurándose de que a película contén prata. Os demais tipos de película (cor, diapositiva) non son adecuados en absoluto.
En calquera caso, observar o Sol, mesmo cun bo filtro, resulta algo perigoso, pois pode producirse un despiste e acabar mirando sen tal filtro. Non é descabellado pensar no caso dun neno que observa o Sol cun filtro e, de maneira totalmente inxenua, se lle ocorre botar unha ollada ao Sol apartando o filtro... Non hai nada tan seguro como proxectar a imaxe do Sol, a non ser que un saiba moi ben o que está facendo e conte cos filtros profesionais adecuados.
Como saber se unhas lentes de eclipse son seguras?
Consulta as recomendacións da Comisión Científica e de Asesoramento do Trío de Eclipses para saber se as túas lentes cumpren coa normativa correspondente e, polo tanto, non supoñen ningún risco para os teus ollos.
Observación mediante proxección da imaxe do Sol
Para evitar calquera accidente non temos máis remedio que insistir: o propio Sol ou un eclipse de Sol nunca debe ser observado mirando directamente ao Sol, senón que debe ser observado proxectando a imaxe do Sol sobre un papel, pantalla, parede ou teito. Ao actuar por dispersión, a dita superficie reemite unha fracción moi pequena da luz recibida, que é só a que pasou polo buraco. Mesmo mirar o Sol a través de filtros moi escurecidos entraña riscos e non se recomenda.
O método máis simple, aínda que menos agradecido, consiste en utilizar dúas cartolinas opacas, a unha das cales se lle practicará un pequeno buraco. Colocándose de costas ao Sol, suxéitase a cartolina perforada de tal maneira que os raios do Sol incidan máis ou menos perpendicularmente sobre ela e que a luz que pasa polo buraco se proxecte na outra, situada a modo de pantalla a varios palmos da primeira e paralela a esta. Segundo sexa o tamaño do buraco, a imaxe verase máis ou menos nítida e máis ou menos luminosa. A separación entre as dúas cartolinas tamén depende do tamaño do buraco. Convén probar con buracos de distinto tamaño ata atopar un que nos satisfaga.
Unha variante do anterior conséguese proxectando sobre unha parede a imaxe do Sol cun espello de man enteiramente cuberto cun papel ao que se recortou un buraco de medio centímetro de diámetro. Non é necesario que este buraco teña unha forma particular: de feito, é interesante facer varios, por exemplo, un redondo, outro cadrado e outro triangular, e verase como a imaxe que proxecta cada un deles na superficie escollida ten a mesma forma: un disco se é o Sol sen eclipsar, un disco parcialmente escurecido se é o Sol parcialmente eclipsado. O seu tamaño si é importante; canto máis grande, máis luminosa pero máis borrosa será a imaxe proxectada. Por iso convén facer probas con buracos de diverso tamaño ata atopar o óptimo. Tal tamaño tamén depende da distancia á que se atope a superficie de proxección (parede, teito ou pantalla). Se se está observando un eclipse, a medida que se eclipsa o Sol pode convir usar buracos máis grandes. Este procedemento nada perigoso ten a vantaxe adicional de permitir que un grupo de persoas observe o fenómeno ao mesmo tempo, o que permite facer comentarios e entretén durante o longo tempo que tarda o Sol en eclipsarse.
Se a proxección se realiza mediante uns prismáticos ou un pequeno telescopio terase unha imaxe moito máis luminosa, pero hai que ter en conta os perigos engadidos. Un deles é que o quecemento excesivo do aparello (especialmente o seu ocular) pode danalo, polo que convén deixalo arrefriar un intre cada poucos minutos de observación. Outro deles é que a alguén (algún neno?) pódeselle ocorrer mirar polo aparello, o que lle carrexaría probablemente a cegueira en tal ollo. Por iso convén colocar a pantalla de proxección no chan, inclinada perpendicularmente ao feixe de luz. O telescopio ou prismáticos deben orientarse de maneira que a imaxe se proxecte na pantalla e hai que manipular o enfoque do aparello ata que apareza unha imaxe nítida na pantalla. A luminosidade aparente da imaxe aumentará se se impide que a luz do Sol dea directamente na pantalla de proxección, o cal se pode conseguir con algún tipo de montaxe, como inserir os prismáticos nunha cartolina.
