Eclipses na arte e a mitoloxía
Eclipses na arte
O asombro e interese do ser humano ante os eclipses ao longo da historia quedou reflectido en representacións artísticas moi diversas. Unha das primeiras representacións portátiles do Sol e da Lúa, xunto con outros elementos astronómicos, atópase no Disco de Nebra, unha peza da Idade de Bronce cuxa orixe se remonta ao segundo milenio antes da nosa era. Neste disco metálico atopamos unha clara representación do Sol, da Lúa e mesmo das Pléiades.
Un dos eclipses solares máis influentes da historia, e á vez un dos máis cuestionables, é o que a tradición asocia á crucifixión de Cristo, posiblemente no ano 33 da nosa era. Os evanxelistas Lucas, Mateo e Marcos mencionan unha escuridade que cubriu toda a terra durante as horas que precederon a morte de Cristo. Porén, ningún eclipse total de Sol se prolonga durante varias horas e, aínda máis notable, a crucifixión tivo lugar durante a Pascua, que segundo a tradición xudía coincide coa Lúa chea. Isto fai astronómicamente imposible que tivese lugar un eclipse solar esa mesma semana. Especulouse con que aquela escuridade puidese deberse a po en suspensión no aire, que produce un notable escurecemento do Sol e é bastante habitual a comezos de abril.
O pintor italiano do trecento Taddeo Gaddi móstranos a Lúa aproximándose ao Sol sobre a cruz nun tríptico conservado actualmente na Sociedade Histórica de Nova York. Sobre os dous astros atopamos unha cuña escura que alude á sombra proxectada pola Lúa durante un eclipse solar. Nunha táboa dun pintor valenciano do século XV, exposta hoxe no Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, atopamos outra representación do eclipse solar que supostamente acompañou a Crucifixión. O Sol presenta un ton ocre, cunha superficie cuarteada que delata a presenza da Lúa diante do disco solar. A pesar diso, o fenómeno non vai acompañado dun notable escurecemento do ceo; probablemente, o pintor valenciano nunca vira en directo un eclipse total de Sol e non sabía ben como representalo.
José de Ribera móstranos un eclipse estilizado no seu Cristo crucificado, hoxe no Museo de Belas Artes de Vitoria, no que o disco lunar parece translúcido e permite ver detrás o perfil do Sol. Esta representación, aínda que menos realista, permite identificar o evento e dá maior dinamismo ao eclipse. De forma similar, no gran tríptico da Elevación da cruz, que Rubens pintou para a catedral de Amberes, atopamos unha representación bastante realista do comezo dun eclipse solar. Aínda así, o pintor flamengo tivo que debuxar todo o contorno lunar —que non é visible ao inicio dun eclipse total— como estratexia para facer recoñecibles tanto a Lúa coma o Sol.
No Libro dos Milagres de Augsburgo podemos ver representados varios eclipses xunto con diversos fenómenos extraordinarios, tanto astronómicos como bíblicos e meteorolóxicos. Trátase dun manuscrito iluminado de mediados do século XVI. Nesta colección ilustrada, unha das láminas recolle con bastante realismo o eclipse total de Sol de 1483, acompañado pola praga de lagostas que inundou Italia ese mesmo ano. Superpóñense así distintos sucesos “milagrosos”, no sentido de excepcionais, que recollían as crónicas da época.
Entre as representacións máis interesantes dun eclipse total de Sol destaca unha obra de Antoine Caron: Dionisio Areopagita convertendo aos filósofos pagáns. A pesar do título relixioso, o protagonista eleva a súa man dereita cara ao ceo, apuntando ao que parece ser un eclipse; isto xustifica o título alternativo do cadro, Astrónomos observando un eclipse solar. O Sol adopta un ton rosado intenso, rodeado dunha nebulosidade amarela que podería representar a coroa solar. A interpretación astronómica refórzase con máis detalles: un personaxe sostén un globo celeste, outro parece realizar cálculos xeométricos, e ao fondo aparece unha escultura que podería representar Urania, musa da astronomía. Todo isto suxire que se trata dun eclipse total de Sol.
No ano 1609, Galileo apuntou por primeira vez o telescopio ao ceo, facendo descubrimentos revolucionarios. O telescopio converteuse axiña nun obxecto de moda na arte, símbolo de coñecemento e prestixio. A comezos do século XVIII, Donato Creti dedicou unha serie de óleos ás Observacións astronómicas, nas que o telescopio ocupa un lugar destacado. As pinturas foron encargadas en 1711 polo conde Luigi Ferdinando Marsili para presentalas ao papa Clemente XI e impulsar a construción dun observatorio astronómico en Boloña. Así foi: pouco despois inaugurouse un observatorio público baixo o patrocinio do Papa. Os lenzos astronómicos de Creti representan o Sol, a Lúa, un cometa e os cinco planetas coñecidos, combinados con paisaxes evocadoras. O cadro dedicado ao Sol mostra un exemplo do método de proxección mediante telescopio, moi útil para observar eclipses.
A mediados do século XIX, ao fío do romanticismo, aparecen representacións un tanto pintorescas de eclipses totais de Sol. O lenzo de Ippolito Caffi, Eclipse de Sol en Venecia, mostra o eclipse do 8 de xullo de 1842 desde unha perspectiva aérea, intentando captar a fronteira entre sombra e luz, aínda que cun ángulo pouco físico. Pola súa banda, o pintor romántico ruso Iván Aivazovski representou dun xeito moi suxestivo, case nocturno, o eclipse total de 1851 observado desde Feodosia.
En pleno século XX, os artistas seguiron atopando inspiración nos eclipses solares. É o caso de Paul Klee, que dedicou unha suxestiva acuarela ao tema. Pola súa parte, nunha das súas obras tardías, Roy Lichtenstein captou o cinetismo dun eclipse total de Sol —a rápida chegada e paso da totalidade— mediante unha superposición de círculos e curvas moi propia do pop art. Os eclipses continuaron inspirando aos artistas das épocas máis diversas.
Eclipses na mitoloxía
Os eclipses son fenómenos naturais que durante moitos séculos non puideron ser explicados cientificamente, porque a humanidade aínda non dispoñía dos coñecementos necesarios para iso. Ademais, teñen características moi impactantes, como o feito de que ao Sol pareza faltarlle un pedazo, ou que a Lúa se torne dunha cor vermella sangue. Os eclipses totais de Sol son sen dúbida os máis sobrecolledores, xa que, de súpeto e sen explicación aparente, faise a escuridade en pleno día.
Non é, por tanto, estraño que a humanidade, no seu intento de entender e mesmo controlar estes acontecementos tan enigmáticos e impactantes, tivese dado as explicacións máis diversas aos eclipses, pasando a formar parte da mitoloxía de numerosas culturas do noso planeta. Son moitas as historias asociadas aos eclipses totais de Sol, e algunhas delas teñen unha grande beleza. Trátase de versións que poden variar dun rexistro a outro, pois a miúdo se transmitían de forma oral e, así, podían modificarse ao longo do tempo ou en diferentes lugares ou grupos dunha mesma cultura.
O Sol devorado
Algunhas das explicacións mitolóxicas máis estendidas son aquelas baseadas na idea de que un ser, animal ou deus maligno intenta devorar o noso astro, e hai que loitar dalgún modo para recuperar a luz. Na mitoloxía nórdica, por exemplo, é un lobo xigantesco chamado Fenrir (ou, segundo algunhas versións, dous lobos chamados Sköll e Hati) quen persegue o Sol intentando comelo. En China existen historias que falan de que o Sol é atacado por un dragón celestial, pero tamén outras mencionan un can celeste chamado Tiangou. De feito, unha figura da mitoloxía chinesa, Zhang Xian —que ademais é o deus dos nacementos e dos nenos varóns— era o inimigo de Tiangou, e represéntase disparándolle ao can dos ceos cun arco e frechas para protexer aos seus fillos.
Se seguimos viaxando polo mundo en busca deste tipo de narracións, atopamos aos Choctaw da actual Oklahoma, que cren que o ser que devora o Sol é un esquío negro; en Vietnam trátase dunha ra xigante; e na mitoloxía andina é un puma quen intenta comer o Sol. Os aztecas consideraban que os eclipses solares se producían cando o deus xaguar Tepeyollotl mordía o Sol e ameazaba con tragalo por completo. Pola súa banda, na mitoloxía xavanesa e balinesa é o deus da escuridade, Batara Kala, quen se traga o Sol.
Aínda que os seres e as historias sexan diversos, hai algo que moitos pobos de lugares moi diferentes comparten: para recuperar o Sol e evitar a súa “morte”, consideraban necesario contribuír a espantar ao ser maligno que o devoraba. Por iso batían tambores, berraban ou, en xeral, facían todo o ruído posible. Esta tradición aínda se conserva hoxe nalgúns lugares.
Medo e conflitos do Sol
Existen rexistros en textos históricos do medo que xeraban os eclipses. É o caso da obra Historia general de las cosas de Nueva España, de Bernardino de Sahagún —tamén chamado Códice Florentino pola cidade na que se conserva—, unha enciclopedia bilingüe en español e náhuatl que recolle un vasto coñecemento sobre os pobos indíxenas precoloniais e o México colonial temperán. Neste texto afírmase:
“Cando a Lúa se eclipsa, párase case escura; ennegrece; párase hosca; logo escurece a terra. Cando isto acontece, as preñadas temían abortar. Tomábanlles gran temor de que o que levaban no ventre se había de converter en rato. E para remedio disto tomaban un anaco de itztli na boca ou poñíanllo na cintura, sobre o ventre. E para que os nenos que no ventre estaban non saísen sen beizos ou sen narices, ou co rostro torcido, ou bizcos, ou para que non nacese ningún monstro.”
O pobo Pomo, do noroeste dos EUA, dá un nome aos eclipses que significa “o Sol é golpeado por un oso”. Contan unha historia sobre un oso que pasea pola Vía Láctea e atópase co Sol; ambos discuten sobre quen debe apartarse para deixar pasar ao outro. A discusión convértese nunha pelexa, e isto é o que xera o eclipse.
Outra historia, chamativa pola explicación que dá incluso ao rexurdimento do Sol, provén da India. Alí o demo Rahu (coñecido como Phra Rahu en Tailandia, onde protagoniza unha historia similar) é o responsable dos eclipses de Sol e de Lúa. No seu afán por ser inmortal, Rahu roubou un grolo do elixir da vida, pero foi visto polo Sol e pola Lúa, que o delataron ante o deus Visnú. Como castigo, o deus cortoulle a cabeza ao demo antes de que o elixir pasase pola súa gorxa, impedíndolle cumprir o seu propósito.
A cabeza de Rahu —que ao tocar o elixir si alcanzara a inmortalidade— busca vinganza contra os corpos celestes que o delataron, perseguíndoos para devoralos. Os eclipses de Sol e de Lúa ocorren cando consegue alcanzalos, pero como xa non ten corpo, o astro correspondente reaparece cando o demo o traga e pasa pola súa gorxa. Así queda explicado o fenómeno ao completo.
Para axudar ao Sol na súa loita contra Rahu, durante os eclipses a xente leva a cabo un ritual bañándose nas augas sagradas do Ganges.
O eclipse como momento de amor
Outras lendas e mitos moito menos violentos falan dos eclipses como un acto de amor, erótico ou de discusión na relación entre a Lúa e o Sol. Nalgúns casos isto aparece de forma moi explícita, como na mitoloxía tahitiana, na que o Sol e a Lúa son amantes que se unen durante un eclipse, pero pérdense na intensidade do momento e crean as estrelas para iluminar o seu regreso á normalidade.
O pobo Fon, actualmente distribuído en Benín, Nixeria e Togo, cre que o deus creador Mawu-Lisa se dividiu nun deus do Sol, Lisa, e unha deusa da Lúa, Mawu, e considera os eclipses como a unión sexual de ambos deuses. Na mitoloxía alemá, o cálido Sol feminino e a fría Lúa masculina están casados. O Sol rexe o día e a soñolenta Lúa rexe a noite. Na busca de compañía, a Lúa séntese atraída pola súa esposa e, cando se unen, crean un eclipse solar.
Ao outro lado do mundo, nas tradicións orais dos Euahlayi, no sueste de Australia, o Sol é coñecido como unha muller chamada Yhi e a Lúa como un home chamado Bahloo. Yhi namórase de Bahloo e perségueo polo ceo, advertindo aos espíritos que sosteñen a bóveda celeste que, se deixan escapar a Bahloo, sumirá o mundo na escuridade, e isto é o que xera un eclipse solar total. Para combater este presaxio nefasto, un chamán recita cánticos máxicos.
Os Batammaliba, do norte de Togo e Benín, consideran que un eclipse ocorre cando o Sol e a Lúa están a discutir. Cando isto sucede, os Batammaliba reúnense como comunidade e tratan de resolver os seus propios conflitos, coa esperanza de que o Sol e a Lúa fagan o mesmo. Pola súa parte, os Inuit contan a historia da deusa do Sol, Malina, quen é perseguida polo seu irmán, o deus da Lúa, Igaluk. De vez en cando, el alcánzaa por un breve instante, e todo se escurece. É salientable que en moitas historias o Sol sexa percibido como feminino e a Lúa como masculina, aínda que o uso lingüístico actual soe asociar estas ideas ao revés.
Respecto polo cosmos e os deuses
Dun xeito máis místico, o pobo navajo considera que os eclipses son un momento de renovación e unha manifestación da relación cíclica entre o Sol, a Lúa e a Terra. O antigo coñecemento tradicional navajo transmite que mirar directamente ao Sol é perigoso. Os anciáns navajos instrúen firmemente á súa comunidade para que permaneza dentro do hogan (a súa vivenda tradicional) durante un eclipse, asegurándose así de que ninguén mire ao Sol. Os navajos tradicionais sentan en silencio e con reverencia, unha práctica baseada no seu profundo respecto pola orde cósmica.
Existen tamén outras narracións e lendas que consideran os eclipses como consecuencia dunha actitude ou situación específica dun deus representado polo Sol, ou doutros deuses relacionados co astro. É o caso dos incas, que adoraban a Inti, o deus do Sol. Crían que Inti era xeralmente un deus benévolo, pero consideraban que os eclipses solares indicaban que estaba irado ou descontento. Unha interpretación semellante facían os antigos gregos, que crían que os eclipses eran un sinal de que os deuses estaban enfadados cos humanos e de que o Sol abandonaría a Terra, traendo enormes desgrazas. Algo parecido ocorre no folclore de Transilvania, segundo o cal un eclipse acontece cando o Sol, enfadado, se afasta e cúbrese de escuridade en resposta ao mal comportamento da humanidade.
Non só o enfado ou a ira do Sol poden xerar eclipses: tamén pode suceder que ao astro rei lle ocorra algún percance. Os pobos Ojibwa e Cree, de América do Norte, contan a historia dun neno ou anano, chamado Tcikabis, que busca vingarse do Sol por telo queimado e consegue atrapalo nunha trampa —o eclipse. Varios animais tentan liberar o astro, pero só o humilde rato consegue roer as cordas e devolvelo ao seu camiño. No caso da tradición aimara, de América do Sur, un eclipse significa que o Sol está enfermo e preto da morte. O pobo aimara acendía fogueiras nas ladeiras das colinas para quentar a Terra durante o breve período no que o Sol non podía facelo. O pobo Nuxalk, de Canadá, cría que o Sol era simplemente un pouco torpe e, de cando en vez, deixaba caer a súa antorcha.
Ao consideralas en perspectiva, observamos como as diferentes crenzas humanas mostran que os eclipses en xeral, e os totais de Sol en particular, foron unha fonte de inquedanza para moitas culturas e pobos. Pero tamén é certo que os eclipses motivaron unha procura incansable de respostas, a través de fábulas e historias, relacionadas con algunhas das preguntas máis transcendentais da humanidade.
