Eclipses da historia
Os eclipses causaron unha profunda fascinación no ser humano xa desde os nosos ancestros máis remotos. Son fenómenos astronómicos que crean unha gran expectación, con persoas que se desprazan grandes distancias para observalos no caso dos eclipses totais ou anulares de Sol. Hoxe en día entendemos os eclipses como xogos de sombras cósmicas, froito da mecánica celeste que rexe os movementos do sistema solar. Porén, isto non sempre foi así: en tempos pasados, os eclipses observábanse con medo e interpretábanse a miúdo como funestas sinais divinas. Nos próximos epígrafes propoñémonos deixar constancia da forte influencia que os eclipses exerceron sobre o ser humano ao longo da historia, desde a Antigüidade ata o século XX.
Eclipses na Antigüidade
Curiosamente, apenas temos constancia escrita de eclipses solares observados no antigo Exipto. Os cálculos modernos mostran que un bo número de eclipses solares —incluíndo varios eclipses anulares e totais— foron visibles desde Exipto ao longo da súa dilatada historia. É posible que esta falta de rexistros se debese á superstición que rodeaba o fenómeno: os exipcios consideraban os eclipses como fontes de mala fortuna, ata o punto de que o mero feito de falar deles podía traer mala sorte. Especúlase con que o cambio drástico de política de Estado levado a cabo por Amenofis IV, quen mudou o seu nome por Akenatón, trasladou rapidamente a capital de Tebas a Amarna e instaurou a adoración monoteísta de Atón —a divinidade asociada ao disco solar— podería estar relacionado cunha serie de eclipses solares acontecidos sobre Exipto no século XIV a.C. Segundo esta hipótese, estes fenómenos astronómicos excepcionais terían sido interpretados como un signo inequívoco da divindade reclamando un cambio na organización do país.
En Mesopotamia atopamos rexistros sistemáticos do ceo que se estenden durante varios séculos. Entre eles non faltan notas sobre eclipses, interpretados en sentido astrolóxico como sinais que os deuses enviaban ao rei e que podían ser considerados de bo augurio se se predicían con antelación. Grazas ao sistema de numeración posicional —de base sexaxesimal— que desenvolveron, os astrónomos mesopotámicos foron capaces de identificar as épocas propicias para que se producisen eclipses xa en época temperá, varios séculos antes da nosa era. Co paso do tempo, os astrónomos de Babilonia identificaron patróns de repetición máis finos, máis alá das dúas épocas anuais nas que é posible un eclipse. O máis famoso destes patróns é o ciclo saros (6585,32 días), que xa tiñan identificado con certeza no século III a.C.
No ano 585 a.C. librábase unha cruenta batalla na península de Anatolia entre os medos e os lidios, en guerra desde había cinco anos. Cara ao final da tarde, un eclipse total de Sol sumiu en escuridade o campo de batalla e, segundo Heródoto, ambas partes interpretárono como un sinal de reprobación dos deuses e apresuráronse a firmar a paz. Os cálculos modernos confirman que o eclipse tivo lugar o 28 de maio de 585 a.C. e foi total preto do río Halis, onde se cre que ocorría a batalla. Por se fose pouco, Heródoto afirma tamén que a eclipse fora predicida por Tales de Mileto, o que se chegou a considerar o primeiro gran éxito predictivo da ciencia occidental. Pero, ¿podería realmente Tales predicilo?
Especulouse con que Tales puido aprender dos astrónomos babilonios a predicir eclipses empregando certos patróns repetitivos, como o ciclo saros. Non obstante, na época de Tales, os propios babilonios aínda non podían predicir eclipses solares con precisión —moito máis complexos que os lunares— e nin sequera identificaran con certeza o ciclo saros, o que farían dous ou tres séculos máis tarde. En todo caso, o saros non é especialmente útil para predicir eclipses solares visibles desde un punto concreto da Terra, pois cada saros despraza a visibilidade uns 120º de lonxitude. A acumulación de tres saros —o exeligmos— si permite predicir eclipses visibles desde unha zona similar, pero o eclipse de 585 a.C. ocorreu ao final da banda de totalidade, o que fai que a eclipse precedente por un exeligmos non fose visible desde o Mediterráneo oriental. Tales non puido predecilo con certeza mediante estes ciclos. Quizais anunciou a posibilidade dun eclipse mediante as estacións de eclipses, ou é posible que a predición lle fose atribuída posteriormente por ser un dos Sete Sabios da Antigüidade.
No contexto da guerra do Peloponeso, no ano 413 a.C., as tropas atenienses do xeneral Nicias enfrontábanse ao inimigo fronte ás costas de Siracusa, na actual Sicilia. A situación era moi desfavorable para os atenienses. Cando estaban a punto de retirarse, o 27 de agosto de 413 a.C., unha eclipse total de Lúa tinguiu o ceo de cor vermella. Nicias, aterrorizado, interpretouno como un mal presaxio. Seguindo o consello dos seus adiviños, atrasou a retirada durante case un mes, o que deu unha enorme vantaxe ao inimigo. O resultado foi unha dura derrota ateniense e a morte do propio Nicias; segundo Tucídides, foi posiblemente a maior derrota da historia helénica.
Eclipses na Idade Media e Idade Moderna
O século IX abriuse coa coroación de Carlomagno como emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico. Apenas 14 anos despois, Carlomagno morrería tras unha serie de eclipses solares e lunares visibles no seu reino, interpretados supersticiosamente. O seu fillo e sucesor, Ludovico Pío, asociou a morte do seu pai a estes eclipses. Cando o 5 de maio de 840 se produciu un eclipse total de Sol, Ludovico interpretouno como un sinal divino dirixido a el. Completamente asustado, nunca se recuperou; morreu un mes despois.
Os eclipses tamén podían empregarse para beneficio propio. Isto fixo Cristóbal Colón no seu cuarto viaxe a América. En 1503, tras perder dous barcos, viuse obrigado a amarrar na costa norte de Xamaica. Ao principio os indíxenas foron hospitalarios, pero tras seis meses sen reciprocidade, a súa paciencia esgotouse. Colón, desesperado, consultou o Calendarium de Regiomontano e descubriu que o 29 de febreiro de 1504 ocorrería un eclipse total de Lúa. Ese día invitou os caciques ao seu barco e lles anunciou que o seu deus estaba irado e que daría unha sinal celestial: escurecería a Lúa e tornaría de cor vermella. Se cambiaban de actitude, serían perdoados.
A medida que a Lúa ascendía e o eclipse progresaba, os caciques pasaron da burla ao terror. Acudiron a Colón suplicando que intercedese. Colón retirouse e, ao rematar o eclipse, anunciou que o seu deus os perdoaba sempre que axudasen aos españois. Así aseguraron alimento e auga durante o resto da súa estancia.
Edmond Halley, descubridor do famoso cometa, foi tamén dos primeiros astrónomos en realizar predicións precisas de eclipses solares. O 3 de maio de 1715 predixo en detalle o percorrido dun eclipse que cruzaría Inglaterra e pediu aos cidadáns que anotasen os tempos das fases. Foi un dos primeiros proxectos de ciencia cidadá.
Antonio de Ulloa observa un eclipse desde o mar
O 24 de xuño de 1778 produciuse unha eclipse total de Sol que cruzou o Atlántico. Desde o buque El España, Antonio de Ulloa puido observar a totalidade e tomar medidas para determinar a lonxitude do cabo de San Vicente. A falta de instrumentos adecuados impediu resultados precisos, pero deixou un dos primeiros rexistros científicos da coroa solar e observou un fenómeno misterioso: un punto luminoso no disco lunar.
Ulloa, xunto con Jorge Juan, foi un exemplo de mariño científico ilustrado. Durante a travesía de 1776-1778, atopáronse na franxa de totalidade do eclipse. A pesar das limitacións instrumentais —anteollos náuticos, reloxos sen segundeiro—, Ulloa intentou mellorar a cartografía. A escaseza de medios e algúns erros nas hipóteses levaron a resultados incorrectos.
Durante os catro minutos de totalidade, Ulloa fixo unha das primeiras descricións científicas da coroa solar, concluíndo erroneamente que a Lúa debía ter atmosfera. Tamén describiu un punto luminoso transitorio —hoxe clasificado como fenómeno lunar transitorio— probablemente asociado a gases de antigos procesos xeolóxicos.
O eclipse de Eddington
En 1915, Albert Einstein formulou a teoría da relatividade xeral, que predicía que a gravidade curva o espazo-tempo e, con el, a traxectoria da luz. Sir Arthur Eddington propuxo comprobar esta predición durante un eclipse total, comparando a posición de estrelas próximas ao limbo solar antes e despois. No eclipse do 29 de maio de 1919, dúas expedicións británicas —en Príncipe e Sobral— tomaron placas fotográficas que confirmaron a desviación predicida. Foi unha proba histórica da relatividade xeral.
Os eclipses españois do século XX
No século XIX España xa observara eclipses totais en 1860 e 1870, estimulando expedicións e estudos pioneiros de astrofotografía da coroa solar. Warren de la Rue viaxou a Álava para observar o eclipse de 1860, onde un neno de oito anos chamado Santiago Ramón y Cajal quedou impresionado polo fenómeno.
A comezos do século XX producíronse tres eclipses solares visibles desde España. O do 28 de maio de 1900 foi observado desde Elche e Plasencia. Os telescopios adquiridos —dous Grubb de 20 cm— chegaron apenas 11 días antes en carretas tiradas por bois. Foi unha colaboración internacional clave.
O eclipse do 30 de agosto de 1905, de case catro minutos de totalidade, situou España no centro do mundo científico: máis de vinte expedicións viaxaron a Burgos. Usáronse cámaras, espectrógrafos e polarímetros, e mesmo se intentou observar desde globos aerostáticos.
A eclipse do 17 de abril de 1912 era híbrida: total por apenas segundos no noroeste da península. O Real Observatorio de Madrid instalouse en Cacabelos. Observáronse as perlas de Baily e realizáronse varias publicacións. Os mestres locais implicaron escolas e veciñanza.
Josep Comas Solà intentou filmar o eclipse de 1905 sen éxito, pero no de 1912 —en Barco de Valdeorras— logrou rexistrar o espectro relampo mediante unha cámara Pathé. Demostrou que a totalidade non fora instantánea, coincidindo cos cálculos modernos.
A pesar das diferenzas, os eclipses de 1900, 1905 e 1912 compartiron elementos clave: avances científicos, cooperación internacional, desafíos loxísticos e impacto social. Grazas a esta tríada, a astronomía española viviu un notable impulso a comezos do século XX. No século XXI, España volverá a ser o escenario dun conxunto de eclipses solares que atraerán de novo unha gran atención internacional.
Os eclipses de 1860 e 1870
Durante a segunda metade do século XIX, España xa tivera a sorte de gozar de dous eclipses totais de Sol, en 1860 e 1870. Estes eclipses motivaron expedicións para observalos e realizáronse algúns dos primeiros estudos de astrofotografía da coroa solar. O propio Warren de la Rue desprazouse ata Álava para observar e fotografar o primeiro destes eclipses, onde un noviño Santiago Ramón y Cajal, futuro premio Nobel de Medicina, quedou profundamente impactado pola observación deste fenómeno astronómico cando contaba con tan só oito anos.
O eclipse de 1860, e as observacións que de la Rue levou a cabo desde España, foron fundamentais para revelar a orixe das protuberancias solares. Este tipo de “labaradas” que forman bucles caprichosos arredor do Sol son visibles durante os eclipses totais, cando a Lúa bloquea a fotosfera. Porén, a mediados do século XIX non estaba claro se aquelas estruturas formaban parte intrínseca do Sol, ou se eran características da Lúa ou fenómenos asociados á atmosfera terrestre. Warren de la Rue capturou a fase total do eclipse mediante o seu fotoheliógrafo desde dous lugares distintos. Se as protuberancias tiñan a súa orixe na Terra ou na Lúa, esperaríase que se visen de maneira diferente dende ambas localizacións; mentres que, se formaban parte do Sol, deberían coincidir plenamente. De la Rue observou que as protuberancias eran idénticas en ambas fotografías, demostrando así que formaban parte do Sol: son estruturas da atmosfera da nosa estrela que normalmente permanecen invisibles debido ao brillo do disco solar.
O eclipse total de Sol de 1900
Tras o ensaio xeral que propiciaron aqueles dous eclipses decimonónicos, o terreo estaba preparado para recibir unha tríada de eclipses solares que ían ser visibles desde a península ibérica a comezos do século XX. O primeiro deles tivo lugar o 28 de maio de 1900 e varios equipos nacionais desprazáronse para observalo: desde o Observatorio de San Fernando viaxaron a Elche, mentres que os astrónomos do Observatorio de Madrid observaron o eclipse desde Plasencia. Convén aclarar que, tecnicamente, o século XX comeza en 1901, pero por razóns históricas incluímos o eclipse de 1900 dentro do grupo de eclipses deste século.
O director do Observatorio de Madrid insistira na necesidade de adquirir telescopios avanzados para estar á altura das expedicións internacionais que chegarían a España, e así conseguiron fondos para adquirir dous telescopios de 20 cm de apertura da prestixiosa casa Grubb de Dublín. Para desesperación dos astrónomos, o proceso de adquisición e pagamento dos telescopios dilatouse no tempo; os instrumentos chegaron apenas 11 días antes do eclipse ao lugar escollido para a observación. E non foi doado transportalos: segundo se conta, os telescopios chegaron en «carretas tiradas por bois», un detalle pintoresco que contrastaba coa alta tecnoloxía que representaban estes instrumentos.
Afortunadamente, os astrónomos puideron observar o eclipse cos excelentes telescopios de Grubb —un óptico e outro fotográfico— desde El Berrocalillo, preto de Plasencia. A observación foi unha colaboración internacional: o equipo español, liderado polo director Íñiguez, traballou xunto a destacados astrónomos irlandeses, incluído o propio Sir Howard Grubb, fabricante dos telescopios. O programa de observación buscaba tres obxectivos clave: medir con precisión os contactos do eclipse, fotografar a coroa solar e analizar o seu espectro para estudar a misteriosa «raia verde», unha característica espectral por aquel entón enigmática. Este primeiro eclipse non só marcou un fito científico, senón que simbolizou a loita pola modernización e o recoñecemento da astronomía en España.
O eclipse total de Sol de 1905
O 30 de agosto de 1905, un segundo eclipse total de Sol visitou España, nesta ocasión cunha duración máxima de case catro minutos. O noso país converteuse no epicentro do fenómeno, atraendo máis de vinte equipos científicos internacionais. Había dúas circunstancias que facían este eclipse especialmente interesante: por unha banda, que sería visible desde tres continentes (América, Europa e África) e, por outra, que se trataba dun eclipse excepcionalmente longo. En concreto, o punto de máximo eclipse —onde a totalidade é máis extensa— situábase sobre España, razón pola cal foi coñecido como «o eclipse español». O percorrido da totalidade sobre a península ibérica foi moi similar á banda do eclipse do 12 de agosto de 2026.
Burgos, co seu ceo despexado e unha localización estratéxica, foi seleccionada como lugar principal de observación polo Observatorio de Madrid. Alí levantáronse instalacións temporais para astrónomos nacionais e estranxeiros, ademais de involucrar ao exército nas tarefas loxísticas. Os equipos empregaron cámaras, espectrógrafos e polarímetros para estudar a coroa solar e outros detalles astronómicos. Tamén destacou o intento pioneiro de observación desde globos aerostáticos, unha iniciativa promovida polo Ministerio da Guerra, que marcou un precedente nos estudos espaciais.
O eclipse de 1905 non foi só un evento científico, senón tamén cultural. Milleiros de curiosos desprazáronse a Burgos, abarrotando trens e enchendo as rúas. O rei Afonso XIII, acompañado por membros da realeza e do goberno, visitou as instalacións e asistiu aos lanzamentos de globos aerostáticos. Mentres tanto, a cidade engalanouse con festivais, representacións teatrais, corridas de touros e incluso se organizou un concurso de fotografía do eclipse. Os astrónomos do Observatorio de San Fernando desprazáronse a Castela, neste caso a Soria, para observalo. Ademais, realizáronse observacións desde centros como o Observatorio da Cartuxa, o do Ebro e o Fabra.
O eclipse solar híbrido de 1912
O eclipse do 17 de abril de 1912 presentaba unha característica que o facía moi especial: os cálculos indicaban que sería total durante só uns segundos nunha estreita franxa do noroeste da península ibérica, mentres que no resto do percorrido sería anular. Isto é o que coñecemos como un eclipse híbrido. Porén, existía a posibilidade de que en toda a península o fenómeno se percibise unicamente como anular debido á incerteza asociada aos cálculos, que dependen dos movementos orbitais da Lúa; por iso era tan importante medir con precisión a duración da totalidade.
Os preparativos comezaron un ano antes, con expedicións destinadas a determinar os mellores emprazamentos para observar o fenómeno. Finalmente, o Real Observatorio Astronómico de Madrid escolleu Cacabelos, en León, como lugar óptimo. As campañas previas incluíron medicións precisas das coordenadas e estudos das condicións do terreo. A fase crítica do eclipse durou apenas sete segundos, nos que se puideron apreciar as famosas «perlas de Baily», destelos brillantes producidos polas irregularidades do bordo lunar. Estas observacións deron lugar a varias publicacións científicas, tanto dos equipos españois como dos estranxeiros. Os mestres da zona tamén desempeñaron un papel importante, promovendo a observación do eclipse entre o alumnado e os habitantes da contorna.
Habitualmente considérase que a historia do cine comeza en 1895 coa primeira proxección pública dos irmáns Lumière en París. Apenas dez anos despois, Josep Comas Solà, director do Observatorio Fabra de Barcelona, intentou realizar unha filmación do eclipse de 1905 pero sufriu problemas técnicos. Para o eclipse de 1912, Comas Solà desprazouse a Barco de Valdeorras, en Galicia, para gravar o fenómeno cunha cámara cinematográfica proporcionada pola casa Pathé. Así, e empregando dous prismas, o astrónomo puido rexistrar o espectro relampo do eclipse —o espectro de emisión da cromosfera visible brevemente durante a totalidade—. Ademais, puido confirmar que, aínda que a simple vista o eclipse parecera totalmente instantáneo, a película revelaba que non fora así; concluíu que a totalidade pasara uns quilómetros ao sur da súa posición, algo que coincide cos cálculos modernos.
A pesar das diferenzas entre os eclipses de 1900, 1905 e 1912, estes eventos compartiron elementos clave: avances científicos significativos, cooperación internacional, retos loxísticos e un impacto social notable. Grazas a esta tríada de eclipses, a astronomía en España viviu unha etapa de crecemento e innovacións a comezos do século XX. Na terceira década do século XXI, España volve ser escenario dun conxunto de eclipses solares que, sen dúbida, atraerán unha gran atención internacional.
España: do ano 1000 ao 2005
Descubra neste volume, cuxo autor Manuel Vázquez Abeledo (3 de xaneiro de 2025) é un dos físicos solares nacionais máis prestixiosos, unha narración cronolóxica dos eclipses que foron visibles desde España entre o ano 1000 e 2005. Descargue este libro en PDF gratuito.
