O momento da totalidade
Un eclipse solar total é un dos espectáculos máis impresionantes que pode ofrecernos a natureza, e nos vindeiros anos teremos a fortuna de presenciar dous deles, ademais dun anular. Pero que imos ver cando esteamos ante un destes fenómenos? Nun eclipse total observaremos unha secuencia de fenómenos, na que o disco lunar irá cubrindo pouco a pouco o disco solar ata ocultalo por completo. Tras uns segundos ou uns minutos de totalidade, observaremos o proceso inverso: a Lúa irá desprazándose e descubrirá de novo o Sol, ata que deixen de superpoñerse e volvamos ver o disco solar completo.
Podemos seguir a secuencia do eclipse paso a paso e observar que nos ofrece cada unha das súas fases. En primeiro lugar terá lugar o que chamamos primeiro contacto (dun total de catro instantes aos que chamaremos así ao longo de todo o fenómeno), que se produce no momento en que o disco lunar “toca” e comeza a superpoñerse ao do Sol. Non existe un contacto real; o termo refírese á nosa percepción ao observar ambos os discos no ceo. Ata que se produce o primeiro contacto, a Lúa, aínda que estea ao lado do Sol, resulta totalmente imperceptible para nós: trátase dunha Lúa en fase nova, da que só vemos a cara en sombra, e a luminosidade do Sol é tan intensa que impide percibir calquera rastro do satélite ata que a súa presenza se fai evidente no eclipse.
A partir do primeiro contacto comeza a primeira fase de eclipse parcial, na que a Lúa irá ocultando progresivamente unha porcentaxe cada vez maior da superficie solar. Isto durará varias decenas de minutos. É moi importante salientar que durante o eclipse parcial, aínda que a luz solar diminúa progresivamente, nunca se debe mirar ao Sol de forma directa ou sen a protección axeitada (máis información na sección Como observar os eclipses). A diminución da luz solar nun eclipse parcial con alto escurecemento pode levarnos a confiarnos, xa que mirar ao Sol resulta menos molesto, pero a radiación emitida incluso por unha pequena parte da superficie solar segue sendo perigosa para a visión.
A Lúa seguirá cubrindo o Sol cada vez máis, ata ocultalo case por completo. Os instantes finais da parcialidade tráennos algúns detalles especialmente interesantes. Cando a Lúa xa se interpuxo case totalmente diante do disco solar, só queda un fino fío de luz do Sol no seu bordo. Uns segundos antes da ocultación total prodúcese o efecto denominado “anel de diamantes”. Xa se aprecia un brillo tenue arredor do conxunto Sol‑Lúa eclipsados, mentres queda ese último fragmento de luz solar directa nun punto concreto, o que lembra un anel cun diamante de gran brillo.
Apenas uns segundos despois, xusto antes da totalidade, aparecen aínda pequenos fragmentos de luz solar que xa non forman unha liña continua, senón que semellan unha cadea de contas luminosas. Son as chamadas perlas de Baily, en honra ao astrónomo británico Francis Baily, que as describiu por primeira vez no eclipse solar de 1836. Estas pequenas contas luminosas prodúcense porque a Lúa non é unha esfera lisa, senón que presenta relevo, con montañas, cráteres e vales. A última luz intensa do Sol fíltrase a través das irregularidades do bordo do disco lunar. Ademais do seu atractivo visual, estas perlas tiveron un gran valor científico para o estudo da topografía lunar. Coñecendo hoxe ben a orografía da Lúa, é posible prever con antelación como se verán as perlas de Baily nun eclipse concreto.
E agora si, chega a totalidade. A Lúa oculta completamente o Sol, situación que durará desde uns poucos segundos ata varios minutos, segundo o eclipse e a posición da persoa observadora dentro da franxa de totalidade. Durante esta fase veremos un círculo escuro —a cara en sombra da Lúa— rodeado dun halo de luz tenue. Esta é a única fase dun eclipse solar na que se pode mirar ao Sol sen gafas de eclipse nin protección homologada, pero cómpre extremar a precaución e facelo só cando a ocultación é completa e deixar de facelo antes de que remate.
Que estamos a ver durante a totalidade? Para comprendelo cómpre lembrar que o Sol é unha enorme esfera de gas, composta principalmente de hidróxeno e helio. A capa que consideramos a súa superficie denomínase fotosfera e é a responsable da maior parte da luz que vemos habitualmente. Por enriba atópanse a cromosfera e a coroa, que forman a atmosfera solar. As rexións avermelladas visibles no anel de diamantes ou nas perlas de Baily pertencen á cromosfera e débense á emisión do hidróxeno. O halo visible arredor do disco escuro corresponde á coroa solar, cuxa emisión é normalmente imperceptible debido á súa baixa densidade. Só durante a totalidade, cando a Lúa bloquea completamente a fotosfera, o brillo da coroa faise visible nun espectáculo extraordinario.
Os eclipses solares totais son tamén unha oportunidade única para observar e estudar a misteriosa coroa solar, así como outros fenómenos das capas externas do Sol, como as erupcións ou fulguracións solares. Trátase de grandes explosións xeradas pola intensa actividade magnética do Sol. Estes eclipses constitúen a única ocasión natural na que, con telescopios e cámaras axeitadas, podemos observar directamente as estruturas arqueadas e as emisións destes impresionantes fenómenos.
A fase de totalidade rematará en segundos ou poucos minutos. O seu final vén marcado polo terceiro contacto, cando o disco lunar comeza a descubrir de novo o disco solar. A partir dese momento reviviremos en sentido inverso todo o proceso: reaparecerán as perlas de Baily e o anel de diamantes, coa emisión rosada da cromosfera, seguidos da fase parcial, na que a Lúa irá deixando progresivamente de ocultar o Sol. O eclipse conclúe co cuarto contacto, o último instante no que ambos discos se superpoñen. Despois, a Lúa volverá ser invisible no ceo e o Sol brillará de novo con toda a súa intensidade.
Momentos de escuridade
Xa describimos o que podemos ver ao observar o Sol durante un eclipse total, pero o espectáculo non se limita á nosa estrela. Durante a parcialidade seguimos en pleno día, mais paga a pena observar, por exemplo, como cambian as sombras ao filtrarse a luz solar entre as follas das árbores. O instante máis impactante chega co inicio da totalidade, cando se produce unha diminución moi brusca da luz solar. Non é unha noite completa, pero lembra un solpor moi avanzado. Tamén se percibe un forte descenso da temperatura en apenas uns segundos. Onde antes brillaba o Sol aparece agora o disco escuro da Lúa rodeado pola coroa, e no ceo fanse visibles algunhas das estrelas máis brillantes.
Este cambio repentino sorprende non só ás persoas, senón tamén aos animais. Hai rexistros históricos, como o dun monxe italiano en 1239, que describen animais aterrorizados durante un eclipse total. Testemuños máis recentes falan de vacas que regresan aos currais, aves que cambian abruptamente o seu comportamento, grilos e ras que comezan a emitir sons nocturnos ou morcegos que saen das súas covas. Aínda que é difícil establecer patróns sistemáticos, semella claro que os animais perciben estas alteracións bruscas de luz e temperatura e reaccionan ante elas.
O último gran espectáculo dun eclipse total somos nós mesmos. Quen o viviu describe un momento sobrecolledor, no que se toma conciencia da propia insignificancia no universo ao tempo que se participa nun fenómeno extraordinario. As expresións de asombro e emoción das persoas que observan un eclipse total forman parte das imaxes máis fermosas deste acontecemento. Comprender o que se está a ver é importante, pero máis importante aínda é vivilo, pois é unha experiencia que probablemente quedará gravada para toda a vida.
